prognostyki Strażyca


Kalendarze z dołączonymi prognostykami rozpowszechniły się już w XV wieku dzięki dostępności druku i razem z pismami religijnymi stanowiły  główne źródło lektur wykształconego społeczeństwa. Tworzeniem prognostyków zajmowali się astronomowie, nie odróżniano wówczas astrologii od astronomii. Jedni robili to z obowiązku (jak Kepler), inni z przekonania, ale dla wszystkich było to źródło jakichś wymiernych zysków. Od roku 1476 roku układanie kalendarza było obowiązkiem profesorów matematyki i astronomii Akademii Krakowskiej. Wkrótce zaczęto dołączać do nich prognostyki astrologiczne.


Był to bardzo opłacalny interes. Nic dziwnego, że pisaniem prognostyków zajęli się wkrótce także medycy i filozofowie. Kalendarze-prognostyki zawierały więc podstawowe dane astronomiczne: daty wschodu i zachodu Słońca i Księżyca, jego kwadry, dł. dnia, ponadto przepowiednie astrologiczne, rymowane porady oraz różnej wartości artykuły popularno-naukowe na przeróżne tematy. Publikacje tego typu przypominają mi zawartością dzisiejsze kalendarze-zdzieraki (każdy dzień zależnie od inwencji autora ma na odwrocie porady jak wywabić plamy, pozbyć się bólu zęba, ile witaminy ma rzepa, itd.).

W akademii Krakowskiej prognostyki (judycja) publikowane były oficjalnie aż do końca XVIII wieku, gdy reforma uczelni przeprowadzona przez Hugo Kołłątaja zamknęła katedrę astrologii. Inne ośrodki akademickie również publikowały prognostyki, było to modne i poczytne. Układaniem prognostyków i drukiem zajmowały się także zakony, przede wszystkim jezuitów, pijarów i karmelitów.

Nowy y stary kalendarz świąt rocznych y biegów niebieskich - kalendarz prognostykarsko-gospodarski opracowany przez magistra filozofii i poetę Stefana Furmana, wydany w Gdańsku na rok 1666, zawierający obok kalendarium i prognostyku porady dotyczące zachowania dobrego zdrowia.

Nowy y stary kalendarz świąt rocznych y biegów niebieskich – kalendarz prognostykarsko-gospodarski opracowany przez magistra filozofii i poetę Stefana Furmana, wydany w Gdańsku na rok 1666, zawierający obok kalendarium i prognostyku porady dotyczące zachowania dobrego zdrowia.

Rzymski y ruski kalendarz z prognostykiem na rok pański 1686 - kalendarz prognostykarski opracowany przez profesora fizyki Akademii Zamojskiej Stanisława Niewieskiego, wydany w Zamościu z ozdobną kartą tytułową zawierającą personifikacje czterech nauk: astronomii, geometrii, medycyny i astrologii oraz czterech pór roku.

Rzymski y ruski kalendarz z prognostykiem na rok pański 1686 – kalendarz prognostykarski opracowany przez profesora fizyki Akademii Zamojskiej Stanisława Niewieskiego, wydany w Zamościu z ozdobną kartą tytułową zawierającą personifikacje czterech nauk: astronomii, geometrii, medycyny i astrologii oraz czterech pór roku.

New vnd Alter Schreib Kalender - kalendarz prognostykarsko-historyczny opracowany na rok 1641 przez Jerzego Gebharda i wydany w Nysie przez Jana Schubarta, zawierający obok kalendarium i prognostyku astrologicznego kalendarium historyczne.

New vnd Alter Schreib Kalender – kalendarz prognostykarsko-historyczny opracowany na rok 1641 przez Jerzego Gebharda i wydany w Nysie przez Jana Schubarta, zawierający obok kalendarium i prognostyku astrologicznego kalendarium historyczne.

Jerzy Lemka był pisarzem miejskim i ławnikiem lubelskim. Był jednym z wybitniejszych przedstawicieli ówczesnego oświeconego mieszczaństwa lubelskiego. Lemka jest autorem traktatu o ustroju Rzeczypospolitej, drobnych panegiryków a przede wszystkim wielu przepowiedni astrologicznych i kalendarzy.

Jerzy Lemka był pisarzem miejskim i ławnikiem lubelskim. Był jednym z wybitniejszych przedstawicieli ówczesnego oświeconego mieszczaństwa lubelskiego. Lemka jest autorem traktatu o ustroju Rzeczypospolitej, drobnych panegiryków a przede wszystkim wielu przepowiedni astrologicznych i kalendarzy.


Prognostykami Strażyca zainteresowała się prof. UJK dr hab. Małgorzata Krzysztofik (Instytut Filologii Polskiej). Staropolska literatura popularna i użytkowa czyli w szczególności prognostyki astrologiczne, kalendarze, poradniki, klucze prognostykarskie, godzinniki są jednym z głównych obszarów jej zainteresowań.
Nie ingerując w tekst podaję poniżej fragmenty jej artykułów, w których odnosi się do twórczości astrologicznej Strażyca. Jeśli ktoś jest ciekaw całości artykułu, podaję również adres pliku z tekstem.


Planety—stosownie do swych własności—działają na organizm ludzki korzystnie lub są sprawcami groźnych epidemii,   dlatego w części prognostykarskiej kalendarza, w rozdziale noszącym skonwencjonalizowany tytuł: O chorobach (lub: Choroby i powietrze, O chorobach i powietrzu, O powietrzu i chorobach, Choroby), na podstawie analizy mapy nieba autorzy wyciągali wnioski dotyczące zdrowia. Albrycht Rajmund Strażyc w roku 1648 wyjaśnia czytelnikom:

„O chorobach. Nie chcę ja hoc negotio za terminy astrologiczne wyciekać. (…) Do mnie to tylko należy, abym ex astrorum constitutione, generalem aeris temperiem upatrzył i z onej deaffectionibus corporum nieco na przestrogę zdrowia ludzkiego opowiedział”12

12 Przestroga z biegów niebieskich na Rok Pański 1648 przestępny, przez Albrychta Rajmunda Strażyca, filozofijej doktora i astrologije j ordynariusza, na obwieszczenie przypadków napisana, [b. m. i druk.], k. D8v.

Rozważania o cierpieniu w kalendarzach XVII-wiecznych
http://www.ujk.edu.pl/strony/Malgorzata.Krzysztofik/artykuly/cierp.pdf


 

Oparta na „teorii wielkich koniunkcji”, kalendariografia astrologiczna epoki ukazuje cztery podstawowe grupy oddziaływań sił kosmicznych: „postanowienie świata wszystkiego”, zjawiska atmosferyczne, teorię urodzin oraz wiedzę o początkach spraw.8 Do grupy pierwszej, dotyczącej „postanowienia świata wszystkiego”, zaliczali ówcześni astrologowie wszystkie istotne wydarzenia dziejące się na Ziemi w sferze: politycznej,  społecznej, religijnej oraz przyrodniczej. Zgodnie z teorią wielkich koniunkcji, za sprawą  stosownego (korzystnego bądź nieprzychylnego) układu planet powstawać miały bądź upadać  monarchie, były budowane i burzone miasta, toczyły się wojny lub panował pokój, działały sekty, a także następowały kataklizmy w przyrodzie (na przykład powodzie, trzęsienie ziemi, pożary). Astrologowie ustanowili również hierarchię planet Układu Słonecznego oraz każdej z nich przypisali określony charakter, zakres wpływów i sposób oddziaływania na poszczególne narody9. W odzwierciedlającym tę mentalność Kluczu prognostykraskim zamieszczony jest znamienny rozdział, zatytułowany: „Wiadomość o biegu siedmiu płanet niebieskich, także o ich własności, które się nazywają przyrodzeniem”10 , z którego czytelnik może się dowiedzieć, że na przykład planeta Saturn jest zimna i sucha, Jowisz natomiast ciepły i wilgotny, Mars gorący i suchy, Wenus wilgotna i ciepła. Te ich właściwości decydują o jakości wpływu na świat podksiężycowy. W kalendarzu na rok 1648 Albrycht Rajmund Strażyc pisze:

„Doznamy podobno i w tym roku surowego Marsa natarczywej jurysdykcyjej, który przybrawszy do siebie melankolicznego Saturna, wszystko ostro i nie do smaku na niskim okręgu świata zechce sporządzać”11.

Glob ziemski został także podzielony ze względu na obszary rzekomych wpływów dwunastu znaków Zodiaku – Kluczu prognostykarski wyszczególnia państwa, krainy geograficzne i miasta poddane poszczególnym znakom:

„Specyfikacja królestw, miast i krajów, które znakom 12 niebieskim in Zodiaco będącym poddane są. Pod Barnem. Sub Ariete: niemiecka ziemia, Francyja, Anglia, Mała Polska, Burgundia Wysoka, Szwabska Ziemia, Śląsk (…), Kraków, Padwa. Pod Bykiem. Sub Tauro. Turcyja, Wielka Polska, Biała Ruś (…), Gniezno, Poznań, Lipsk Persja”12.

10 Klucz prognostykarski, to jest rzetelne objaśnienie słów i przezwisk niewyro-zumianych, których astrologowie w kalendarzach i prognostykach swoich używają, a przez to państwa, miasta i osoby pewne rozumieją, z przydatkiem słonecznego wschodu i zachodu i praktyki gospodarskiej (…) za pozwoleniem Zwirzchności duchownej, dla wygody do nakręcania zegarków rozmaitych przedrukowany, w Supraślu, w Drukarni WW.OO. Bazylianów roku 1734,

11 Przestroga z biegów niebieskich na Rok Pański 1648 przestępny, przez Albrychta Rajmunda Strażyca, filozofijej doktora i astrologijej ordynariusza na obwieszczenie przypadków napisana

12 Klucz prognostykarski, op. cit.,

 Astrologia jako ideologia totalna na przykładzie polskiej kalendariografii XVII-wiecznej

http://www.ujk.edu.pl/strony/Malgorzata.Krzysztofik/artykuly/astrologia_w_xviiw.pdf


 Jednym z najistotniejszych problemów poruszanych przez barokowy kalendarz astrologiczny było zagadnienie występowania chorób, zwłaszcza epidemicznych, i tak jak w poprzednich przypadkach, także i tym razem decydującą rolę w prognozowaniu miała ars astrorum. Znamiennym świadectwem mentalności uwikłanej w ideologię astrologiczną jest pochodząca z 1648r. wypowiedź Albrychta Rajmunda Strażyca:

„O chorobach. Nie chcę ja hoc negotio za terminy astrologiczne wyciekać. Nie chcę affectus morborum, causas,victus rationem et curandi methodum, bo to jest extra meam intentionem, opisować. Do mnie to tylko należy, abym ex astrorum constitutione generalem aeris temperiem upatrzył i z onej de affectionibus corporum nieco na przestrogę zdrowia ludzkiego opowiedział. Jakoż rok wszytek nie bardzo zdrowy będzie”24.

Wszystkie choroby, również dziesiątkujące ludność groźne epidemie, są w koncepcji astrologicznej pochodną oddziaływania kosmosu, w związku z czym można im przynajmniej częściowo zapobiegać, odczytując oczywiście stosowny ku temu układ planet. Kalendarz barokowy służy tym samym za praktyczny informator medyczny, ponieważ daje ścisłe wskazówki łączące określone metody leczenia ze stosownym ku temu czasem – np. czas puszczania krwi i zażywania lekarstw uzależniony jest od biegu Księżyca, a na podstawie znajomości dnia rozpoczęcia choroby można wyrokować o jej przebiegu i końcu.

24 Albrycht Rajmund Strażyc, op. cit., k., D8v

Astrologia jako ideologia totalna na przykładzie polskiej kalendariografii XVII-wiecznej
http://www.ujk.edu.pl/strony/Malgorzata.Krzysztofik/artykuly/astrologia_w_xviiw.pdf


Kosmologia ta oczywiście nie ma nic wspólnego z odkryciem Mikołaja Kopernika, w kalen­darzach XVII wieku niepodważalnie panuje systemem ptolemejski. Koniunkcje planet, pojawianie się bądź znikanie komet, zaćmienia Księżyca i Słońca, a także inne zjawiska astronomiczne bezpośrednio wpływają na losy całych narodów. Makrokosmos stanowi przez to „wielki horoskop świata”, ponieważ jego umiejętne odczytanie po­zwala przewidzieć przyszłość.
W kalendarzu Jerzego Lemki na 1610 rok czytamy:

Wszem wobec ludziom nie jest to rzecz tajna […], że wszytkich rzeczy, które tu są na niskości świata tego, początek wszelakiej ich odmienności ni skądinąd przodkiem,jedno od zwierzchności niebieskiej płynie i pochodzi. Czemu gdy­by kto chciał się przypatrzyć szczególnie w każdej rzeczy, jawnie to znajdzie i obaczy, że żadnej nie masz tak maluczkiej bądź to u nas napodlejszej rzeczy, która by swej istności, początku i własności nie miała od gwiazd i od nieba7.

Albrycht Rajmund Strażyc w kalendarzu na rok 1648 pisze:

z przyczyn przyrodzonych o skutkach się badamy, abo więc z skutków drogę sobie ścielerny do wynalezienia przyczyn. Influencyj niebieskich i skutków na okręgu ziemskim ze po wielkiej części są przyczyną niebiosa i gwiazdy swoim porządkiem na sferach usadzone, toć nie od rzeczy będzie, kiedy się o postano­wieniu wszytkiego nieba podczas zaczęcia roku popytamy 8.

Efektem takiej wizji przestrzeni kosmicznej było coroczne zamieszczanie w kalendarzach prognostykarskich obszernych informacji o układzie ciał niebieskich oraz o rzekomych sku­tkach, jakie miałyby one wywoływać. O szczęściu bądź klęskach decyduje tu nie rozumna wola jednostki, ale charakter i moc planety- (lub układu planet), która w danym roku ma naj­większy wpływ na Rzeczpospolitą. Kosmologia stanowi w ten sposób jeden z podstawowych filarów kalendarzowej historiozofii, która pozbawiona zostaje przyczynowości ludzkiej.
Każde ciało niebieskie, opisywane w sposób antropomorficzny, posiada sobie właściwe cechy charakteru, proweniencją często sięgające mitologii starożytnej, ale także i specyficzne­ go sposobu poruszania się po orbicie nieba.

7 Przestroga abo obwieszczenie przypadków rozmaitych na Rok Pański 1610, wtóry po przestępnym, z nauki gwiazdozorskicj jako napilniej zebrana, Gerzego Lemki, LLiti. Pract..Kraków [przed 1610], druk. Woje. Kobylińskiego,

8 Przestroga z biegów niebieskich na Rok Pański 1648, przestępny, przez Albrychta Rajmunda Strażyca, filozofijij doktora i astrologijcj ordynariusza, na obwieszczenie przypadków napisana,[b. m. i druk., przed 1648],

 Astralny determinizm, z fatalistyczną siłą ingerujący w losy narodów, sprzeciwia się wol­nej woli człowieka, stanowiącej podstawową wartość kultury chrześcijańskiej, i dlatego nie mógł być jedynym filarem kalendarzowej historiozofń. Barokowy kalendarz astrologiczny wypracował z tego względu własny sposób rozumienia historiozofń jako wypadkowej działa­nia sił kosmicznych i Boga. Za wartość nadrzędną, decydującą o losach świata, uznać musiał wolę Boską, bo przecież adresowany był do czytelnika chrześcijańskiego, żyjącego w epoce kontrreformacji i wyczulonego na religijny aspekt literatury, również tej popularnej. Kalen­darz na rok 1648 poucza czytelnika:

Bóg sam wszystkim władnie, który podczas i w najlepsze aspektów wybory inkrementów ujmuje, a podczas, kiedy i ludzie o wszystkim zdesperują, i niebo nie sprzyjaje, wielką obfitość żywności nad zasługi nasze dodawa12

Skoro panem historii jest Bóg, który dowolnie rządzi silami kosmosu, należałoby zapytać, jaki i czy w ogóle ma sens w tym układzie astrologia kalendarzowa; czy wiara we wszechmo­gącego Boga nie podważa zasadności wszelkich astralnych przepowiedni. Kalendarz XVII-wieczny znajduje wyjaśnienie i tej kwestii — przez układ gwiazd i planet, pojawianie się oraz znikanie komet, Bóg daje człowiekowi znaki, by ten zawrócił ze złej drogi, oraz pragnie go przestrzec przed nieszczęściem. W kalendarzu Albrychta Strażyca czytamy:

Częste zaćmienia miesięczne częstymi nam kłopotami i hałasami na świecie dokuczają, a nie dziw, bo z takich przyczyn takie pospolicie zwykły skutki wy­pływać. I nie darmo to moim zdaniem niebieski Architekt sporządził, aby te lampy, które zawsze jasno gorają, nieco uszczerbku odnosiły w swojej światło­ści, nie dlatego, aby przez to jaki defekt popadać miały, ale aby nam dał znać, żebyśmy śmiertelni i odmienni ludzie sobie nie ufali […]. Poselkowie to są przy­szłego utrapienia na ludzie, którzy na nas, lubo niemymi glosami, wołają: „Paenitentiam agite” 14.

12, 14 A. R. Strażyc,

Siedemnastowieczne kalendarzowe poglądy na temat problemów zewnętrznych i wewnętrznych Rzeczypospolitej szlacheckiej,
NAPIS SERIA XII 2006

http://napis.edu.pl/pdf/Napis012_artykuly/NAPIS-2006_SERIA-XII_s007-020_Malgorzata-Krzysztofik.pdf


Strony tytułowe prognostyków z XVII wieku pochodzą ze stron:

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Albert Strażyc, dygresje, Rozmaitości i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s